- 18. Февруари 2026 10:59
Земјотресот одвнатре: како настанува и како се мери
Што е земјотрес?
Земјотресот е една од најмоќните и највпечатливи природни појави на Земјата. Тој претставува ненадејно ослободување на акумулирана енергија во внатрешноста на Земјата, при што настануваат сеизмички бранови што се шират во сите правци и предизвикуваат тресење на тлото. Иако трае релативно кратко – од неколку секунди до неколку минути, земјотресот може да предизвика сериозни последици врз луѓето, објектите и животната средина. Затоа, разбирањето на тоа што е земјотрес и како се мери е од суштинско значење за науката, безбедноста и образованието.
Најголемиот број земјотреси се јавуваат како резултат на движењата на тектонските плочи и напрегањата во Земјината кора – тектонски земјотреси. Карпите во внатрешноста на Земјата долго време се подложни на притисок и деформации. Кога напрегањето ќе ја надмине цврстината на карпите, доаѓа до нивно нагло ломење или лизгање по постоечки пукнатини - расед. Во тој момент, акумулираната енергија се ослободува во вид на сеизмички бранови и се јавува земјотрес.
Но постојат и земјотреси поврзани со движење на магмата – вулкански земјотреси, земјотреси поради уривање на подземни шуплини (пештери) – урвински земјотреси и вештачки земјотреси, предизвикани од човекова активност (експлозии, рударство, акумулации на вода).
Сепак, тектонските земјотреси се најчести и најразорни.
Епицентар и хипоцентар на земјотрес
Местото во внатрешноста на Земјата каде што започнува ломењето и ослободувањето на енергијата се нарекува хипоцентар или жариште на земјотресот. Хипоцентарот може да се наоѓа на различна длабочина – од неколку километри под површината до неколку стотини километри во Земјината обвивка. Земјотресите со плиток хипоцентар најчесто предизвикуваат најголеми штети на површината.
Епицентарот е точката на Земјината површина што се наоѓа вертикално над хипоцентарот. Вообичаено, епицентарот е местото каде што земјотресот најсилно се чувствува, иако тоа не е секогаш правило, бидејќи интензитетот зависи и од локалните геолошки услови.
Како работи сеизмограф – инструмент за мерење на земјотрес?
Сеизмографот е инструмент што ни овозможува да „го видиме“ земјотресот, односно да го регистрираме и анализираме тресењето на Земјата. Основниот принцип на работа се заснова на едноставен физички закон – инерција. Во внатрешноста на сеизмографот има маса која е еластично прицврстена за рамката на инструментот. Кога тлото мирува, и масата и рамката се во рамнотежа. Но, кога ќе настане земјотрес, рамката се движи заедно со Земјата, додека масата, поради својата инерција, настојува да остане во првобитната положба.
Оваа разлика во движењето меѓу масата и рамката се регистрира и се претвора во запис – наречен сеизмограм. Формата на сеизмограмот содржи информации за силата и траењето на земјотресот, како и за типот на сеизмичките бранови што пристигнуваат до инструментот. Современите дигитални сеизмографи се исклучително чувствителни и можат да регистрираат дури и многу слаби земјотреси што човекот воопшто не ги чувствува. Благодарение на мрежите од вакви инструменти поставени ширум светот, сеизмолозите можат точно да го одредат местото на земјотресот, неговата јачина и начинот на кој енергијата се ширела низ Земјата.
Магнитуда и интензитет – која е разликата?
Во секојдневниот говор често се мешаат поимите магнитуда и интензитет на земјотрес, иако тие означуваат различни нешта.
Магнитудата е мерка за вкупната енергија што се ослободува при земјотресот. Таа се одредува врз основа на сеизмолошките записи и е единствена вредност за секој земјотрес, без разлика каде се мери. Магнитудата се изразува со логаритамска скала, што значи дека зголемување за една единица претставува приближно 32 пати поголемо ослободување на енергија.
Интензитетот, од друга страна, ја опишува јачината на ефектите на земјотресот на одредено место. Тој се оценува врз основа на тоа како земјотресот бил почувствуван од луѓето, какви оштетувања предизвикал на објектите и какви промени настанале во природата. Интензитетот не е единствен – тој се менува со оддалеченоста од епицентарот и со локалните услови. Во Европа најчесто се користи Европската макросеизмичка скала (EMS-98).
Што се последователни земјотреси (aftershocks)?
По главниот земјотрес, вообичаено следува серија на послаби земјотреси познати како последователни земјотреси. Тие се резултат на постепеното „прилагодување“ на Земјината кора по главното ломење. Последователните земјотреси можат да траат со денови, месеци, па дури и години, иако со текот на времето нивната јачина и зачестеност се намалуваат.
Важно е да се нагласи дека последователните земјотреси можат да бидат опасни, особено ако главниот земјотрес веќе предизвикал оштетувања на објектите. Затоа, по силен земјотрес, постои зголемен ризик од дополнителни рушења.
Интересно е да се напомене дека после силниот земјотрес од 26 јули 1963 година во Скопје, тлото не престанало да мирува цела година односно цела година имало последователни земјотреси.
Што се претходни земјотреси (foreshocks)
Понекогаш пред главниот земјотрес претходи еден или повеќе слаби земјотреси. Тие настануваат како дел од процесот на постепено ослободување и прераспределба на напрегањата пред настанувањето на главното ломење. Но, важно е да се напомене дека еден земјотрес може да се нарече претходен откако ќе се случи посилниот или главниот земјотрес; во моментот кога се јавува, не може со сигурност да се знае дали некој послаб земјотрес е претходен или само изолиран настан; не секој силен земјотрес има претходен настан.
Интересно е да се напомене дека пред силниот земјотрес од 8 март 1931 година во Валандово, претходниот ден имало неколку земјотреси, кој никој не можел да ги протолкува како предупредување за тоа што утредента следело.
Автори:
проф. д-р Катерина Дрогрешка
м-р Љупчо Јованов,
Сеизмолошка опсерваторија